Otyłość dotyka już co czwartej Polki. Dlaczego wciąż każą jej po prostu "mniej jeść"?

Ponad miliard ludzi na świecie żyje z otyłością. W Polsce choruje na nią już co czwarty dorosły. A mimo to wciąż pokutuje przekonanie, że wystarczy "mniej jeść i więcej się ruszać". W dniu 4 marca, kiedy obchodzony jest Światowy Dzień Otyłości, nauka i medycyna mówią wyraźnie: to choroba, nie wybór. I najwyższy czas, żebyśmy wszyscy — my same, lekarze i system opieki zdrowotnej — zaczęły ją tak traktować.

Światowy Dzień Otyłości obchodzony jest corocznie 4 marca. Ustanowiła go w 2015 roku Światowa Federacja Otyłości (World Obesity Federation). Przesłanie jest klarowne: każdy z nas ma osobisty powód, by zaangażować się w walkę z otyłością jako globalnym problemem zdrowotnym, społecznym i systemowym. Kampania koncentruje się na trzech obszarach priorytetowych: otyłości wśród dzieci, konieczności integracji leczenia otyłości z podstawową opieką zdrowotną oraz walce ze stygmatyzacją chorych. Organizatorzy podkreślają, że otyłość nie jest wynikiem braku dyscypliny — jest złożoną, przewlekłą chorobą, na którą wpływają geny, środowisko, stres, dostęp do zdrowej żywności, a nawet urbanistyka miasta, w którym żyjemy.

Globalna skala problemu jest trudna do wyobrażenia. Jak podaje World Obesity Federation, dziś z otyłością żyje ponad miliard ludzi. Jeśli aktualne trendy się utrzymają, do 2035 roku liczba osób z nadwagą i otyłością łącznie osiągnie 4 miliardy — czyli połowę populacji całej planety. Wśród dzieci w wieku szkolnym odsetek z nadwagą lub otyłością wzrósł prawie pięciokrotnie od 1975 roku, osiągając w 2022 roku niemal 20 proc.

Polska nie jest tu wyjątkiem — wręcz przeciwnie. Raport Najwyższej Izby Kontroli z 2024 roku wskazuje, że blisko 60 proc. dorosłych Polaków ma nadmierną masę ciała, a 21 proc. choruje na otyłość. Zgodnie z szacunkami NFZ zawartymi w raporcie "Otyłość i jej konsekwencje", w 2025 roku otyłość dotyczyć będzie blisko 26 proc. kobiet i ponad 30 proc. mężczyzn powyżej 20. roku życia. Prognozy na 2035 rok są jeszcze bardziej alarmujące: chorobę otyłościową będzie miało ponad 35 proc. dorosłych mężczyzn i ponad 25 proc. dorosłych kobiet.

Koszty społeczne i finansowe tego zjawiska są olbrzymie. Według szacunków NIK bezpośrednie wydatki związane z otyłością wyniosły w 2022 roku 9 miliardów złotych, a koszty pośrednie — ponad 27 miliardów, co stanowiło około 20 proc. całego budżetu NFZ na ochronę zdrowia. Dane OECD wskazują, że Polacy przez choroby związane z otyłością żyją przeciętnie o prawie cztery lata krócej, niż mogliby żyć przy prawidłowej masie ciała.

Szczególnie niepokojące są dane dotyczące kobiet. Prof. Lucyna Ostrowska, prezes Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości, przestrzega, że otyłość to choroba tkanki tłuszczowej, która "może wytworzyć 200 powikłań, zwiększyć ryzyko o 40 proc. nowotworów i skrócić życie o 10 lat".

Jednym z największych wyzwań w leczeniu otyłości jest przełamanie społecznych stereotypów. System ochrony zdrowia zbyt długo traktował ją jako konsekwencję złych wyborów, nie jako chorobę wymagającą wielospecjalistycznej opieki. Raport NIK ujawnił druzgocące dane: 51 proc. lekarzy pierwszego kontaktu nigdy nie zmierzyło ani nie zważyło pacjenta z otyłością podczas wizyty, a sami lekarze POZ przyznają, że nie czują się kompetentni, by leczyć tę chorobę.

Prof. Mariusz Wyleżoł, chirurg bariatra i kierownik Warszawskiego Centrum Kompleksowego Leczenia Otyłości i Chirurgii Bariatrycznej w Szpitalu Czerniakowskim, tłumaczy biologiczny mechanizm choroby: "Chorzy na otyłość mają nadmierną produkcję greliny, która napędza ich cały czas do jedzenia. Mają brak poposiłkowego wydzielania GLP1, co leży u podłoża tego, że nie doświadczają uczucia sytości. Proszę sobie wyobrazić takie życie: cały czas głodny i nigdy nie najedzony."

Otyłość bywa też określana jako choroba publicznie obnażająca — i zarazem paradoksalnie niewidoczna z punktu widzenia systemu. Katarzyna Głowińska, prezeska Fundacji na rzecz Leczenia Otyłości, wskazuje: "Poruszamy też bardzo ważną kwestię stygmatyzacji i dyskryminacji chorych. Walczymy o to, by ich nie oceniać, by ich wspierać. A przede wszystkim, aby ich leczyć."

Ostatnie lata przyniosły prawdziwy przełom w farmakoterapii otyłości. Największą rewolucję wywołały leki z grupy analogów GLP-1, które naśladują działanie naturalnego hormonu sytości. Semaglutyd — substancja czynna preparatów Ozempic i Wegovy — stał się globalnym symbolem nowego podejścia do leczenia otyłości. Mechanizm jego działania opiera się na pobudzaniu receptorów GLP-1 w mózgu, co wzmacnia uczucie sytości, zmniejsza apetyt i spowalnia opróżnianie żołądka.

Jeszcze bardziej zaawansowanym rozwiązaniem jest tirzepatyd, dostępny w Polsce pod nazwą Mounjaro. Jako pierwszy lek na świecie stymuluje jednocześnie dwa receptory — GIP i GLP-1 — naśladując naturalne procesy metaboliczne organizmu. Badanie kliniczne SURMOUNT-1 wykazało, że po 72 tygodniach leczenia pacjenci tracili średnio 15 proc. masy ciała, a na najwyższej dawce — nawet około 20 proc. Ponad 85 proc. uczestników badania schudło o co najmniej 5 proc. wyjściowej wagi.

Rzeczywistość dostępności tych terapii w Polsce jest jednak gorzka. Jak wynika z raportu kliniki Balticmed z lutego 2026 roku, żaden lek zarejestrowany specyficznie do leczenia choroby otyłościowej — ani Wegovy, ani Mounjaro, ani Saxenda — nie jest w Polsce objęty refundacją NFZ. Pacjent musi pokryć 100 proc. kosztów, które w przypadku miesięcznej terapii tirzepatydem mogą wynosić od 1000 do nawet 2000 złotych. To główna przyczyna tego, że farmakologiczne leczenie otyłości podejmuje zaledwie 4 proc. chorych. Refundacja jest możliwa wyłącznie w wąskich wskazaniach dla pacjentów z zaawansowaną cukrzycą typu 2 i bardzo wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym.

W zakresie leczenia chirurgicznego w Polsce działa od 2021 roku pilotażowy program KOS-BAR, obejmujący kompleksową opiekę specjalistyczną nad pacjentami leczonymi z powodu otyłości olbrzymiej. Jak wynika z danych NFZ, do końca marca 2025 roku zakwalifikowano do niego 6100 pacjentów w 18 ośrodkach. W 2024 roku operacjom bariatrycznym poddało się łącznie 7700 osób.

Farmakologia i chirurgia to narzędzia dla osób z zaawansowaną chorobą otyłościową. Co jednak z kobietami, które chcą zadbać o swoje zdrowie metaboliczne i wagę we własnym zakresie? Tu nauka również dostarcza coraz więcej konkretnych odpowiedzi.

Jednym z najsilniejszych trendów żywieniowych 2026 roku jest podejście zwane fibermaxxingiem — świadome zwiększanie dziennej dawki błonnika w diecie. Standardowe zalecenia dla dorosłych kobiet to 25–30 gramów dziennie, jednak eksperci wskazują, że większość z nas nie osiąga nawet tej granicy. Badania wykazują, że dieta bogata w błonnik — obecny naturalnie w warzywach, owocach, produktach pełnoziarnistych i roślinach strączkowych — pomaga stabilizować poziom cukru we krwi, wydłuża uczucie sytości i wspiera zdrowie mikrobiomu jelitowego. Z drugiej strony, Choć zwiększenie ilości błonnika jest korzystne dla większości populacji, która spożywa go zbyt mało, nagłe i drastyczne zwiększanie jego ilości ("maxxing") może przynieść efekty odwrotne do zamierzonych. Eksperci zalecają stopniowe zwiększanie podaży błonnika.

Właśnie mikrobiom zyskuje coraz większe zainteresowanie w kontekście otyłości. Badania sugerują, że zaburzenia równowagi bakterii jelitowych mogą sprzyjać przybieraniu na wadze. Kluczem do odbudowy zdrowego mikrobiomu jest aktywność fizyczna połączona z dietą bogatą w błonnik i nieprzetworzoną żywność, a coraz więcej specjalistów — lekarzy bariatrów, endokrynologów i dietetyków klinicznych — włącza strategie wspierające jelita do całościowych planów terapeutycznych.

Równie ważny jest aspekt psychologiczny. Mindful eating, czyli uważne jedzenie, to podejście, które zyskuje na popularności jako wsparcie w leczeniu otyłości. Polega ono nie tylko na świadomości tego, co jemy, ale przede wszystkim na pełnym doświadczaniu posiłku — smaku, zapachu, rytmu przeżuwania, a nade wszystko sygnałów głodu i sytości płynących z ciała. Jak wskazują badacze, stres jest jednym z kluczowych czynników napędzających otyłość: podnosi poziom kortyzolu, który z kolei wzmaga apetyt na wysokokaloryczne przekąski i sprzyja odkładaniu tkanki tłuszczowej. Mindful eating może przerwać ten błędny krąg.

Eksperci są zgodni w jednej kwestii: trwała zmiana nie wynika z restrykcji i liczenia kalorii, lecz z budowania zdrowej relacji z jedzeniem — opartej na rytmie, indywidualnych potrzebach metabolicznych i szacunku do własnego ciała. Coraz głośniej mówi się też o konieczności rezygnacji z ultra-przetworzonej żywności jako jednym z najbardziej skutecznych kroków, który możemy wykonać samodzielnie.

Światowy Dzień Otyłości 2026 to jednak przede wszystkim apel o zmianę narracji. O zaprzestanie traktowania otyłości jako wady charakteru i zrozumienie, że przed chorą kobietą nie stoi po prostu kwestia "silniejszej woli". Stoi przed nią choroba — złożona, nawrotowa, wymagająca długoterminowego leczenia i realnego wsparcia systemu.

W Polsce to wsparcie wciąż kuleje. Nie istnieje ogólnokrajowa strategia profilaktyki i leczenia otyłości. Dostęp do dietetyków refundowany przez NFZ jest iluzoryczny, a kolejki do poradni specjalistycznych — i tak związanych z powikłaniami otyłości, nie z samą chorobą — stale rosną. Mimo to zmiany zachodzą, choć powoli. Rośnie świadomość środowiska medycznego, pojawiają się nowe programy i leki, a głos samych pacjentek jest coraz silniejszy.

4 marca to nie tylko dzień kampanii. To przypomnienie, że każda z nas — niezależnie od rozmiaru — zasługuje na opiekę bez oceniania, leczenie bez wstydu i rozmowę z lekarzem, który nas rzeczywiście wysłucha.